No seu avance cara ao fin do mundo, os romanos plantaron as súas tendas nun outeiro entre dous ríos e organizaron un campamento. Así naceu Lugo. Ao redor todo eran pobos castrexos, cuxos habitantes os define Estrabón como xente "austera" que vai á loita "ciñéndose a fronte cunha banda".

O Arde Lucus invita a lucenses e foráneos a decidir en que parte da historia queren situarse. Aínda que a festa naceu para revivir a orixe romana da cidade, moitos prefiren asumir o papel dos poboadores que observaron desde os seus asentamentos castrexos —aterrados, matizarían algúns autores— como Caius Antistius Vetus monta o seu campamento militar sobre o outeiro de Lucus no ano 25 antes de Cristo, con idea de avanzar desde este punto ata o fin do mundo. Do pobo que se atoparon os romanos no que hoxe é o municipio lucense e a súa influencia, os copori, pouco se sabe, aínda que se se cre a descrición que Estrabón inclúe no libro III da súa Xeografía sobre os habitantes do norte de Iberia, algunhas cousas non cambiaron.

Fala o geógrafo grego de homes  e mulleres "austeros, que beben normalmente auga, dormen no chan e deixan que o cabelo lles chegue moi abaixo, como mulleres, pero loitan ciñéndose a fronte cunha banda". A súa dieta componse de chibas. "Coñecen tamén a cervexa, e o viño bébeno en raras ocasións, pero o que teñen consómeno pronto en festíns cos parentes". Ademais, "usan manteiga no canto de aceite, comen sentados en bancos construídos contra o muro e sentan en orde á idade".

Estrabón fala —por referencias doutros, pois el nunca pisou Iberia— dos pobos do norte en xeral, entre os que inclúe aos kallaikoi, como denomina aos galegos. En canto ao comercio, sérvense "do trueque de mercancías ou cortan unha lasca de prata e dana". Estrabón indica outros costumes algo máis controvertidos: "Aos condenados á morte os despeñan e aos parricidas os lapidan máis aló das montañas ou dos ríos. Aos enfermos, como antigamente o exipcios, exponos nos camiños para que os que a pasaron déanlles consellos sobre a súa enfermidade".
 
Vestimenta
Como guía sobre os seus vestidos para quen optan por caracterizarse de castrexo, sirva a descrición que Estrabón fai dos lusitanos, habitantes da zona ao norte do Douro. "O seu escudo é pequeno, de dous pés de diámetro, e cóncavo polo seu lado anterior; lévano suspendido por diante con correas, e non ten, ao parecer, abrazaderas nin asas. Van armados tamén dun puñal ou coitelo; a maior parte levan corazas de liño, e pouca cota de malla e cascos de tres cimeras. Outros se cobren con cascos tecidos de nervios; os infantes usan grebas e levan varias xavelinas; algúns sírvense de lanzas con punta de bronce", explicaba.

Estes pobos complicaban a conquista romana da Península Ibérica. Cando Augusto decide enfrontarse a este crebacabezas, Lugo establécese como un dos campamentos basee para as tropas. Un monólito coa inscrición ‘L. VIN', atopado na Rúa dúas Cregos, interprétase na obra ‘Urbs Romana', editada polo Concello de Lugo, como unha referencia á Legio VIN, unha das que interviñeron nas Guerras Cántabras. Entre os anos 25 e 23 antes de Cristo, no campamento lucense acuñáronse moedas destinadas a sufragar os gastos da guerra de Roma contra cántabros e astures. Denomínallas moedas da caetra,por portar o  escudo típico de Iberia.

Cidade
Lugo tiña unha situación estratéxica: canles fluviais, augas termais nos seus arredores que procuraban terapias en tempos de guerra e posibilidades lúdicas e de lecer en tempos e paz, bosques próximos e terras de labradío que podían alimentar á poboación. Así que os romanos chegaron para quedar. Aproximadamente dez anos logo de crear o campamento, Lucus comeza a transformase no asentamento urbano civil máis importante do extremo noroeste por obra de Paulo Fabio Máximo, legado de Octavio Augusto.

Suponse que moitos poboados dos arredores —en castros como os de Albeiros, Muxa, Pías,  Piugos, Meilán, Rubiás, Recimil, O Castro, ou A Piringalla— seguiron existindo e integráronse na cidade co tempo. Para o arqueólogo Enrique Alcorta, o proceso desenvolveríase como moitos outros contactos entre pobos ao longo da historia, algúns recentes, en que a primeira xeración acode á cidade como man de obra e queda cegada pola súa actividade e posibilidades, a segunda intégrase; e a terceira, "xa eran romanos", sinala Alcorta.